KOŚCIÓŁ ŚW. JAKUBA STARSZEGO I ŚW. AGNIESZKI W NYSIE

Już w X wieku wyrosła nad Nysą Kłodzką osada. W czasach Bolesława Krzywoustego stanął gród. W rynku wznosi się potężna bryła konsekrowanego w roku 1198 kościół św. Jakuba i św. Agnieszki. Kościół strawił na początku XV w. pożar. Dzięki fundacji bp. Wacława został odbudowany przez mistrza Pawła z Ząbkowic w latach 1424-1430. W nyskiej konkatedrze oglądamy 16 gotyckich kaplic, 3 barokowe epitafia. Stajemy w pół kroku przed pochodzącym  z początku XVI wieku tryptykiem "Ukrzyżowanie". Imponujący, regularny kształt kościoła burzy ścięta, niedokończona dzwonnica z lata 1474-1516.

Dawne centrum miasta było poważnie zniszczone w roku 1945 przez wojska sowieckie. Tylko w części zachowały się piękne, kolorowe, odnowione całkiem niedawno kamieniczki. W otoczeniu kościoła stoją nowoczesne budynki. W 1497 roku rynek nyski był świadkiem dramatycznego wydarzenia - kat ściął księcia opolskiego Mikołaja II.

CASTRUM BYDLIN

Historia Bydlina sięga czasów Bolesława Krzywoustego. O wsi leżącej nad rzeczką Soczewnicą (lub inaczej Leciuchną) pisano już w 1120 roku. Kilkanaście lat później jako posiadacze występują Pełka z Bydlina i Niemierza z Gołczy. W 1388 roku na pobliskim wzniesieniu stanął zamek rycerza Niemierzy herbu Strzała. Pierwotnie mogła to być trzykondygnacyjna wieża obronna z białego kamienia wapiennego. Niektórzy sądzą, że była to własność nieślubnych synów Kazimierza Wielkiego z Cudką: Jana, Niemierzy i Pełki. Sam Bydlin, co dzisiaj wydaje się nieprawdopodobne, był w roku 1404 lokowany na prawie miejskim, które utracił w roku 1530.

Zamek rozbudowano w kształt prostokąta o wymiarach 20 na 8 metrów, z murami o grubości 2 m i wysokości 7 m. Na narożnikach powstały ukośne szkarpy. Strzelnice są dzisiaj zamurowane. Wewnątrz postawiono drewniane zabudowania. Po zachodniej stronie znajdowało się źródło krystalicznej wody. Całość otaczała fosa i kamienno-ziemny wał. Od strony północnej zamku chroniła stroma skarpa i bagna. Możliwe, że należał jeszcze do Toporczyków. 

Zamek nie był prawdopodobnie zbyt użyteczny. Bonerowie postanowili przebudować go na kościół. W 1520 roku Jan Firlej uczynił z niego zbór ariański, ale jego syn Mikołaj przywrócił w 1594 roku świątyni charakter kościoła rzymskiego pod wezwaniem św. Krzyża. Kościół przetrwał do najazdu Szwedów. Został spalony w 1655 roku, odbudowany i opuszczony w XVIII wieku popadł w ruinę. Jeszcze w 1800 roku istniała wysoka, górująca nad okolicą, wieża. Dzisiaj w niebo sterczą fragmenty murów bez dachu, które porasta dzika, zielona roślinność. Współcześnie odnaleziono ślady wieży bramnej i wykutych w skale grobów oraz szereg drobnych śladów w postaci monet, resztek ceramiki, kafli z XIV-XVI wieku.

DWÓR W KRZYKAWCE

 Na wysokości Bolesławia z głównej drogi skręcamy w prawo. Wąska i kręta droga po dwóch kilometrach doprowadza nas do wsi Krzykawka. Stoi tutaj jeszcze dwór z roku 1724. Pomiędzy drzewami widoczny łamany polski dach. Dzisiaj w tym budynku ma swoją siedzibę Centrum Kultury i Centrum Legendy Polskiej.

                Na początku XVIII wieku właścicielami wsi była rodzina Romiszewskich. W kolejnych latach poprzez małżeństwa gospodarowali we dworze nowi właściciele. Był tutaj Józef Chodorowicz, uczestnik bitwy pod Racławicami. Zmarł w wieku lat 116 w roku 1876 i pochowany został na cmentarzu w Bolesławiu. Jego zięć, Karol Gaszyński, miał jedyną córką Marię. Jej mąż to Antoni Bogucki (1880-1956), wicemarszałek Senatu (1930-1935). Władze komunistyczne odebrały mu dwór w 1950 roku. Kręcimy się po parku dworskim. W obszernej drewnianej altanie przycupnął skrzat w wysokiej czapie. Kryją się w nim drewniane rzeźby przedstawiające tajemnicze postacie; jest anioł, jest szlachcic w kontuszu, górnik olkuski z oskardem w dłoni. Duża część parku została odcięta nowym ogrodzeniem i przenika się z przylegającym lasem.

                Dwór przykryty jest łamanym, czterospadowym dachem. Główne wejście prowadzi przez ganek przykryty daszkiem wspartym na czterech pękatych kolumnach. W trójkątnym tympanonie widnieje data "1724". Z przodu trawiasty klomb otacza utwardzona droga. Tutaj wjeżdżały powozy gości właściciela dworu.

ORZECHOWO

Mijamy ceglaną kapliczkę przy skrzyżowaniu piaszczystych utwardzonych dróg. Przed oczami staje czerwona bryła kościoła. Na tablicy przy wejściu czytamy, że tutaj od 5 do 15 sierpnia 1953 r., miesiąc przed uwięzieniem przez komunistów, przebywał ksiądz Prymas Stefan Wyszyński. Kręcimy się w otoczeniu kościoła. Zrujnowane budynki gospodarcze. W budynku plebanii wybite okna. W pobliżu żadnego śladu wiejskiej zabudowy. Zniknęła duża, sądząc po wielkości świątyni, wieś. Przy drodze pod lasem cmentarz. Niektóre groby zadbane, ze znakami pamięci. Inne zrujnowane, porośnięte trawą i mchem. Są miejsca gdzie pozostały tylko kamienne obramowania albo wzniesienie mogiły. Przewrócone nagrobki. Żeliwne krzyże i napisy zjadła rdza. Hier ruht in Gott. Meine liebe Frau. Unsere geliebte älteste Tochter und Schwester. Unser lieber guter Vater.  Baczewski, Czayka, Karwatzki, Wolter, Schack, Niemierza, Żejewski. Anton, Jakob, Johann, Helene, Martha, Bruno, Elisabeth.

GIETRZWAŁD

Maryjne kapliczki Warmii z różnych stron doprowadzają do Gietrzwałdu. Miejsce zatopione wśród zielonych wzgórz, z przywilejem lokacyjnym kapituły warmińskiej z 1352 roku, leży nad rzeką Giłwą płynącą z Jeziora Wulpińskiego. Kościół istniał tutaj już w początku XIV wieku. Gietrzwałd powstawał na nowo po wojnach polsko-krzyżackich z XVI w. Domy skupione wokół ceglanych budowli sanktuarium. Tutaj w roku 1877 miały miejsce objawienia Matki Bożej. Cisza i spokój. Nic nie wskazuje, że to jest tak ważne miejsce na mapie polskiego Kościoła. Niewiele jest domów nastawionych na przyjmowanie pielgrzymów. Niewielu handlarzy dewocjonaliami. Kilka punktów gastronomicznych. W dole cudowna studzienka. Kilkanaście osób ustawiło się w kolejce po wodę. Wokół kwiaty. Z kamiennego cokołu dobrotliwie patrzy Matka Boża. Z prawej strony aleja grabowa z kapliczkami Drogi Różańcowej. Z lewej strony pod lasem kaplice Drogi Krzyżowej. Za kościelnym ogrodzeniem, poniżej wejścia, pomiędzy drzewami kaplica w miejscu objawień. Kilkanaście ławek pozwala na chwilę modlitewnego odpoczynku. Powyżej groby proboszcza Augusta Weichsela (1830-1909) i Anny Weichsel (1828-1890). Po objawieniach do kościoła Narodzenia NMP przybywało coraz więcej pielgrzymów. Skłaniali głowy przed umieszczonym w neogotyckim ołtarzu obrazem Matki Bożej z Dzieciątkiem pochodzącym z 1505 roku. W 1967 roku Prymas Polski ks. kardynał Stefan Wyszyński z ks. kardynałem Karolem Wojtyłą dokonał koronacji. Papież Paweł VI w 1970 roku nadał świątyni tytuł Bazyliki Mniejszej.

PASŁĘKA

Rzeka Pasłęka wypływa z okolic Olsztynka. Pomiędzy wsiami Gryźliny i Ameryka odnajdziemy Jezioro Pasłęk. Potem kręci się wśród lasów i pagórków. Płynie niedaleko Jeziora Miodówko i miesza swój leniwy nurt z wodami Jeziora Wymój. Różnie przyjmuje się źródła Pasłęki i dlatego różnie mierzy się też jej długość - od blisko 170 kilometrów do ponad 210 kilometrów. Płynie do Zalewu Wiślanego wyznaczając granicę Warmii. To, obok Łyny, główna rzeka dawnej krainy bałtyjskich Prusów. Cały bieg rzeki to rezerwat "Ostoja Bobrów". Zapewne z tego powodu we wsi Wymój nie ma kąpielisk, a jedynie pomosty wychodzące z szuwarów na otwartą wodę.

  Pasłęka przy moście we wsi Wymój. Granica Warmii i Mazur

KOŚCIÓŁ I DAWNA CERKIEW W JAWORKACH

Dolina Grajcarka zwęża się tam gdzie przez skalna bramę z gór wypada z wąwozu Homole potok. Po prawej stronie drogi kryje się kapliczka, a dalej zabudowania wsi Jaworki. W większości to nowe domy. Z dawnej drewnianej osady Łemków (Rusnaków) pozostały chaty stojące na wysokim prawym brzegu Grajcarka, przy dojściu do dzisiejszego kościoła.

Drewniany kościół w Jaworkach zbudowano w roku 1680 na skalnej terasie nad potokiem, u podnóża Opołty. Na jego miejscu sto lat później (1798) stanęła cerkiew św. Jana Chryzostoma. Polichromię, którą możemy dzisiaj oglądać wykonano w roku 1926. Cerkiew dwadzieścia lat później została przejęta jako kościół filialny rzymsko-katolickiej parafii Szlachtowa, a Rusnacy przed opuszczeniem rodzinnej ziemi zakopali dzwony. Akcja "Wisła" była realizowana bez wyjątków. Świadkiem tamtego czasu jest wspaniały ikonostas. Zachowało się wyposażenie z XVIII wieku.

Centrum wsi znajduje się tam gdzie spływają do siebie Czarna Woda, Biała Woda i Skalski Potok, w miejscu zwanym Roztoki. Stoi tutaj karczma-bacówka. Od kilkudziesięciu lat jest to drugie życie bacówki zbudowanej na potrzeby filmu, która potem miała przestać istnieć. Do brzegu Grajcarka przylega plac kryty kostką, z ławkami i miejscami do odpoczynku. Dawniej był tutaj ostatni przystanek autobusów PKS ze Szczawnicy. Nazwa Jawyrky pojawiła się w roku 1581. Przez stulecia mieszkali tutaj grekokatolicy. W 1931 roku istniało jeszcze 146 drewnianych zagród.